کاسبی به رسم مسلمونی

منتشر شده در ماهنامه همشهری آیه شماره۴

اول احکام ،بعد  تجارت

هر کسی که می خواهد وارد کار کسب و بازار شود ،باید قبل از هر چیز احکام شرعی مربوط به تجارت و کسب و کار را یاد بگیرد .در چارچوب اسلامی برای اینکه کاسب دچار کارهای حرام مانند ربا نشود و بتواند قبل از انجام هر کاری آن را با حکم اسلام بسنجد و در نهایت عمل صحیح را انجام دهد واجب است ،مسائلی که به آن نیاز پیدا می کند را یاد گرفته باشد.در گذشته بازاری ها بسیار مقید بودند کتاب مکاسب که مربوط به فقه تجارت است را مطالعه و عمل کنند.(تحریرالوسیله كتاب المكاسب و المتاجر مسئله 21)

از کجا آورده ای؟!

عمل به احکام و مرتکب حرام نشدن در امر کسب روزی آن قدر مهم است که به فرموده امام کاظم در روز قیامت قدم از قدم برنخواهیم داشت تا وقتی به این سوا ل پاسخ دهیم که اموالمان را از چه راهی بدست آورده ایم.(الحیاه ج8 :216-217)

فریب خوردن ممنوع!

برای همه ما حداقل در سطح عقیده واضح است که یک کاسب خوب و مسلمان نباید به اصطلاح خودمانی اش" سر دیگران کلاه بگذارد".اما این فقط یک طرف قضیه است .در اسلام کاسبی که به راحتی سرش کلاه برود هم به همان اندازه مذموم است.در روایت داریم که چنین فردی نه پاداشی و نه  ارزشی پیش خداوند ندارد.(الحیاه ج 8 :218)حتی در روایت دیگری آمده است که تاجر برای نجات از آتش جهنم هم باید بتواند حق خود را بگیرد و هم حق دیگری را بدهد.(الحیاه ج 8 :223)پس می بینیم که یک کاسب مومن،آدم ساده لوحی نیست که هر کسی بتواند از او سو استفاده بکند و...

با وضو وارد شوید!

در نظام عقاید اسلامی فعالیت هایی که برای نفع خودمان انجام می دهیم هم اگر با نیت رضای خدا و بندگان خدا باشد،نوعی عبادت محسوب می شود و انسان را نزد خداوند محبوب و مقرب می کند. در کسب روزی حلال هم مانند عبادت های دیگر به با وضو بودن سفارش شده ایم.آیت الله جوادی آملی در بحث کار و کسب روزی روایتی را نقل کرده اند که بسیار جالب است."اگر کسی بی وضو در طلب حاجت خود(کسب روزی حلال)برود و نیازش براورده نشود جز خویشتن کسی را سرزنش نکند".(به نقل از  جوادی آملی 1387 : 281)ساده اش می شود اینکه اگر بدون وضو دنبال روزی رفتی و بدست نیاوردی مقصر خودتی و حق نداری دیگران را مقصر بدانی و به زمین و زمان فحش بدهی.

بسیار سفر باید کرد!

بچه مسلمان اگر می بیند در شهر و دیار خودش برایش کاری نیست یا درآمدی که کفاف خرج زندگی اش را بدهد بدست نمی آورد نمی نشیند تا بالاخره وضعش بهتر شود، بلکه خودش هر جا هم شده می رود تا کار کند و مایحتاج خودش را تامین کند.اتفاقا خداوند هم این چنین بنده ای را دوست دارد.در روایت داریم که "خداوند غربت و دوری از وطن ،برای کسب رزق و روزی را دوست دارد."(همان : 280)

معتدل باش تا کامروا باشی

در کسب و کار نه باید تنبل و کم کار بود و نه باید آنقدر خود را به آب و آتش زد که مردم بگویند "عجب آدم حریصی است".نه مثل آدمهای کم کار بودن خوب است و نه زیادی حریص بودن.امام صادق می فرمایند "باید کسب تو برای تامین زندگی ،از حد آدم های کم کار بیشتر باشد ولی به اندازه اشخاص حریص دنیا دوست نیز نباشد".(الحیاه ج7 : 470) این یعنی اعتدال و اعتدال در کسب و کار داشتن هم یعنی با عفت بودن در کسب و کار.اگر کاسب این گونه باشد نباید نگران باشد که چیزی را از دست داده یا خواهد داد چون در روایتی از امام حسن  داریم که "اعتدال در کسب عفت است و عفت ورزی هیچ روزی ای را از بین نمی برد و حرص زدن هم روزی را زیاد نمی کند."(الحیاه ج7 : 469)

بین مشتری ها فرق نگذارید

مستحب است که در معامله و هنگام فروش کالا بین مردم فرق گذاشته نشود و یک کالا به همه به یک قیمت فروخته شود.مثلا اینطوری نباشد که کسی که چانه می زند از کسی که موقع خرید چانه نمی زند یک جنس را ارزانتر بخرد.البته اگر کاسب به شخصی به خاطر مومن تر بودن ارزانتر از دیگران بفروشد عیبی ندارد. (تحریرالوسیله  امام خمینی كتاب المكاسب و المتاجر مسئله 22)

تبلیغاتِ اضافه ممنوع

حتما شما هم دیدید که بعضی ها می گویند جنس شان تک است،یا معجزه می کند و...یعنی بیش اندازه از جنس شان تعریف می کنند.این کار در اسلام پسندیده نیست و مکروه است و بهتر است که کاسب مسلمان اینگونه نباشد .(همان)

قسم نخورید

موقع فروش کالا به خدا قسم و به قرآن قسم و...نداریم .قسم دورغ که حرام است اما قسم راست هم موقع خرید و فروش کار خوبی نیست و سفارش شده که از آن پرهیز شود.(همان)

نقص کالا مخفی نشود

در اسلام سفارش شده که نباید کالا را در جایی به مشتری فروخت که احیانا مشتری نتواند عیب کالا را متوجه شود.مثلا نباید نور مغازه طوری باشد که مشتری درست رنگ لباس را نبیند یا نتواند عیب و ایراد یک کالا را تشخیص دهد.این هم کراهت دارد و بهتر است از آن اجتناب شود.(همان)

نه اولی باش نه آخری!

یکی از اموری که در تجارت و کسب و کار مکروه است ،این است که کاسب قبل از بقیه وارد بازار شود و آخر وقت هم بعد از همه کارش را تعطیل کند.حتما شنیده اید که بعضی کاسب ها مقیدند که دشت اول را همسایه شان بکند،دلیلش همین است.حتی سفارش شده که کاسب ها یک حدی برای فروش و کسب سودشان تعیین کنند و  موقعی که این سود و درآمد روزانه شان را بدست آوردند بقیه کالا هایشان را در آن روز بدون دریافت سود بفروشند.قدیم ها افرادی که وضع مالی نامناسبی نداشتند آخر وقت برای خرید می رفتند چون می دانستند آن کاسب سود آن روزش را کرده و جنسش را ارزانتر خواهد فروخت.(همان)

زودتر از وقتش به استقبال مشتری نروید

در اسلام سفارش شده که کاسب برای فروش کالایش به کسانی که می خواهند وارد شهرشان شوند قبل از رسیدن آن ها به شهر سراغشان نرود.یعنی قبل از رسیدن آنها به شهر برای فروش کالایش به استقبال آنها نرود تا زودتر از بقیه کالاهایش را به آنها بفروشد و فرصت را از دیگران بگیرد حتی بعضی از علما این کار را حرام هم دانسته اند.(همان)

امروز و فردا نکن

حتما برای شما هم پیش آمده که کالایی را سفارش می دهید و قرار می شود در فلان روز آن را تحویل بگیرید اما فروشنده بعد از رسیدن موعد تحویل کالا ، وعده فردا و پس فردا می دهد.اما در احکام اسلامی واجب است تحویل دادن کالا بی دلیل تاخیر نیفتد. (تحریرالوسیله گفتار در مسائل تحويل دادن و تحويل گرفتن جنس مسئله 1)

پانوشت

الحیاه ج 7 و8 ، 1388 ،انتشارات دلیل ما

خمینی روح الله تحریرالوسیله ج 3

جوادی آملی عبدالله،1387،جامعه در قرآن،قم ،مرکز نشر اسرا